Μάρτιος 2026, Ρωγμή στον Χρόνο

«Μια κρίσιμη, βίαιη στιγμή είναι η ιστορική εποχή μας ετούτη, ένας κόσμος γκρεμίζεται, ένας άλλος δεν έχει ακόμα γεννηθεί. Η εποχή μας δεν είναι στιγμή ισορρόπησης, οπόταν η ευγένεια, ο συμβιβασμός, η ειρήνη, η αγάπη θα’ τανε γόνιμες αρετές. Δε χωρούμε πια στις παλιές αρετές κι ελπίδες, στις παλιές θεωρίες και πράξεις» (Νίκος Καζαντζάκης, Ασκητική, 1927).

Μάρτης μήνας και η κινητικότητα στη φύση εντείνεται, καθώς ετοιμάζεται να υποδεχτεί τη θυγατέρα της Περσεφόνη – Άνοιξη. Όπως λέει ο μύθος, η Περσεφόνη ήταν τόσο όμορφη που την ερωτεύτηκε ο Πλούτωνας και την πήρε μαζί του στον Άδη – κάτω κόσμο. Στη φύση, όταν η Περσεφόνη φεύγει, επικρατεί η χειμωνιά στους ανθρώπους, λήθη των αρχετυπικών αξιών και αρετών, σύγχυση, λύσεις εκλογικευμένες για το συλλογικό «καλό», αγριότητα, αδικία, παραβίαση του δικαιώματος του πολίτη και των λαών για αυτοδιάθεση.

Ετούτη την άνοιξη, όσο και αν η φύση μας καλεί να την ακολουθήσουμε στο δικό της κάλλος, ο πόλεμος που έχομε καλέσει μας απομακρύνει από την προοπτική αυτή. Η υπόθεση για έναν κόσμο χωρίς πολέμους στηρίζεται στην αρχή ότι ο άνθρωπος, στη βαθύτερη φύση του, είναι δυνητικά ον ειρηνικό. Η θεώρηση της ειρήνης ως ανάγκης επιβίωσης και ουσιαστικής ευημερίας στηρίζεται στην αρχή ότι είναι στη φύση του ανθρώπου η βία και ο πόλεμος. Πόλεμος και ειρήνη σχετίζονται με τη βίαιη ή φιλήσυχη φύση του ανθρώπου ή με το κακό και το καλό αντίστοιχα. Δύο αντίρροπες κοσμογονικές δυνάμεις αλληλοεπιδρούν στον κοσμικό κύκλο του «σφαίρου», όπως ο φιλόσοφος Εμπεδοκλής αναφέρει στο έργο του Περί Φύσεως. Η μία, η ενωτική δύναμη της Φιλότητος ως αγάπη που όλα τα ενώνει με γνώση, και η άλλη, η απωθητική δύναμη του Νείκους ως έριδα, όπου όλα τα διαχωρίζει. Στη κοσμική εξέλιξη, όπου φιλότης και νείκος εναλλάσσονται, όταν το νείκος κυριαρχήσει πλήρως, η φιλότης αναλαμβάνει να ενώσει όλα τα διάσπαρτα ριζώματα και το νείκος εξορίζεται.

Ένας άλλος φιλόσοφος, ο Ηράκλειτος, μας λέει: η αρχή των πάντων είναι η σύγκρουση των αντιθέτων, που αποτελεί κινητήρια δύναμη για εξέλιξη. Η εξισορρόπηση των αντιθέτων και η αδυναμία ολοκληρωτικής επιβολής του ενός έναντι του άλλου ονομάζεται αρμονία και εξασφαλίζεται με την εισαγωγή του λόγου, που είναι ξυνός, δηλαδή κοινός για όλους, η γνώση έναντι αντίληψης που αφορά όλους. Η αρμονία εξασφαλίζεται με τον κοινό λόγο! Οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουν τον κοινό λόγο ως βασική ενοποιητική αρχή που ενώνει τα αντίθετα. Ο λόγος, κοινός για όλους, είναι η νομοτέλεια του κόσμου. Κοινός δεν σημαίνει έμφυτος σε όλους τους ανθρώπους, αλλά διάχυτος σε όλο τον κόσμο και αναγνωρίσιμος. Είναι η δυνατότητα της φύσης του ανθρώπου στη γνώση και την αγάπη. Ωστόσο, αν και ο λόγος είναι κοινός και θα έπρεπε να αντανακλά στη σκέψη όλων, οι πολλοί ζουν σαν να είχε ο καθένας τη δική του αντίληψη έναντι λόγου.

Ο Πλάτων θεωρεί αιτίες πολέμου την απεριόριστη επιδίωξη πλούτου, την πλεονεξία, τη μεγάλη οικονομική ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Συνέπεια του οικονομικού μετασχηματισμού: η διχόνοια, ο ανταγωνισμός, η πλεονεξία και η ηθική διαφθορά. Αυτή η πόλη-κράτος, όπως την σκιαγράφησε ο Σωκράτης, είναι επίκαιρη και αρκετά γνωστή στις ημέρες μας. Εξαιτίας της ανάγκης αποφυγής αυτής της πόλης, ο Πλάτων οικοδομεί μια ιδανική πολιτεία, όπου πόλη και πολίτης είναι υγιώς αλληλεξαρτώμενοι. Το ενδιαφέρον του είναι η επιμέλεια της ψυχής, που θα αποβλέπει στην αρετή της. Ο Πλάτων ζητεί να καταστεί η γνώσις της φύσεως της ψυχής (Πολ. 618) πρότυπο, παράδειγμα, αίτημα, οδηγός για την πολιτεία. Οι πολίτες καθίστανται δίκαιοι με τη γνώση της φύσης τους, την επιμέλεια του εαυτού τους. Οι πόλεις καθίστανται δίκαιες, διότι οι νόμοι εποπτεύονται για την τήρησή τους από δίκαιους φύλακες και διοικούνται από δίκαιους άρχοντες. Οι φύλακες και άρχοντες είναι οι άριστοι ως προς την παιδεία, την αρετή εν τέλει, και γι’ αυτό η αριστοκρατία του Πλάτωνα δεν αναφέρεται σε ελιτισμό, αλλά στους άριστους στην αρετή, σε πραγματική αξιοσύνη. Η εσωτερική δικαιοσύνη, ατομική και της πόλης, εξασφαλίζει την ειρηνική συνύπαρξη και συνεργασία των πόλεων-κρατών. Οι δίκαιες πόλεις-κράτη είναι η προϋπόθεση της παγκόσμιας ειρήνης.

Ο Κλήμης Αλεξανδρεύς λέει: «έσται τα έργα της δικαιοσύνης ειρήνη». Η ειρήνη είναι μια κατάσταση κοινωνικής δικαιοσύνης.

Οι άνθρωποι αποτελούν μέρος της φύσης, υπόκεινται στους νόμους της και διέπονται με αναγκαίο τρόπο από πάθη. Περιγράφει τις ανθρώπινες σχέσεις υπό το κράτος των παθών. Οπότε οι σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε μια πολιτική κοινωνία, όπως και κάθε διανθρώπινη σχέση, διεξάγονται υπό το κράτος των παθών. Η θεωρία του Σπινόζα περί των παθών επιτρέπει την εξήγηση των θεσμικών δυσλειτουργιών που βρίσκονται στην «αφετηρία» της αυτοκαταστροφής των περισσότερων πολιτικών κοινωνιών. Ο τρόπος θεραπείας των θεσμικών αυτών δυσλειτουργιών συλλαμβάνεται μέσω της θεωρίας των παθών, δια της διόρθωσης του νου. Είναι η απελευθέρωση από τη δουλεία των παθών. Η μεταστροφή του νου εγγύτερα προς τον ξυνό – κοινό λόγο του Ηράκλειτου μεταστρέφει και τα συναισθήματα προς τη χαρά, απελευθερώνει τον άνθρωπο από τη δουλεία των παθών και τον οδηγεί στη δικαιοσύνη και ειρήνη (Μπ. Σπινόζα).

Ο άνθρωπος εκ φύσεως είναι καλός. Ήταν υγιής, αγαθός, αυτάρκης μέσα στη φύση. Η συσσώρευση της ιδιοκτησίας δημιούργησε τη διεύρυνση της ανισότητας, της εγωιστικής αγάπης του εαυτού, την ανάγκη επίδειξης ενός ανώτερου κοινωνικού στάτους, τη φιλαυτία, την ανισότητα, τη δουλεία, τη δυστυχία. Έτσι η πρωτόγονη ισότητα εξαφανίστηκε και νομοθετήθηκε η ιδιοκτησία, που έφερε τη δυστυχία. Η εξέλιξη της κοινωνίας οδηγεί τους ανθρώπους στο να αλληλομισούνται, στο βαθμό που συγκρούονται τα συμφέροντά τους. Ο άνθρωπος γεννήθηκε ελεύθερος, αλλά παντού είναι αλυσοδεμένος, πρέπει να απελευθερωθεί από τις αλυσίδες (Ζαν Ζακ Ρουσσώ). Οι δεσμώτες να ελευθερωθούν από τα δεσμά τους (Πλάτων, Πολιτεία, Μύθος Σπηλαίου).

Η μόνιμη ειρήνη δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με συνθήκες ή νόμους, αλλά προϋποθέτει την αρετή ως δικαιοσύνη των πολιτών και των ηγεμόνων (Ιμμάνουελ Καντ).

Ο πόλεμος ξεκινά πρωτίστως εσωτερικά από τον κάθε άνθρωπο. Γι’ αυτό το ζήτημα της ειρήνης είναι πρωτίστως ζήτημα προσωπικό. Ο άνθρωπος πρέπει να αναλάβει τις δικές του προσωπικές αδυναμίες και να τις πολεμήσει. Η εσωτερική ειρήνη ως προϋπόθεση της εξωτερικής επιτυγχάνεται με την αυτογνωσία, την πειθαρχία, την ακεραιότητα και την εντιμότητα (Άλμπερτ Καμύ).

Έχομε διαβάσει στην ιστορία, είμαστε μάρτυρες των τελευταίων δεκαετιών ως και σήμερα, του τρόπου του πολιτισμένου κόσμου να σώσει τον κόσμο, να επιφέρει την ειρήνη και την ευημερία στους λαούς, να αποτρέψει έναν αόρατο πόλεμο και κίνδυνο με τον οποίο απειλούνται οι λαοί. Ο τρόπος… παρεμβάσεις στα εσωτερικά των λαών, στραγγαλισμοί ηγετών, πρόκληση πολεμικών συρράξεων με αθέμιτες, αυτόβουλες, απαξιωτικές για τον άνθρωπο μεθόδους. Τα αποτελέσματα έκδηλα. Χώρες σε αποδιοργάνωση και εμφύλιο, άνθρωποι και παιδιά πεθαίνουν από ασιτία και βέλη ειρηνικά, το περιβάλλον μολύνεται, οι άνθρωποι εναντιώνονται και ρεαλιστικές αιτίες πολέμου γεννώνται. Οι λαοί του υποτιθέμενου πολιτισμένου κόσμου που συνεργάζονται ή συναινούν με τη σιωπή τους στον τρόπο και τις μεθόδους της ειρήνης φτωχοποιούνται, αδρανοποιούνται και η ειρήνη και η ευημερία γίνονται ουτοπία. Νομιμοποιείται ο πόλεμος και η απαξίωση θεσμών και αξιών έναντι της ειρήνης και της ανθρώπινης αξίας, ατομικής και συλλογικής. Πόση οδύνη χρειάζεται ακόμη να βιώσουμε ατομικά, συλλογικά ως λαοί, ως ανθρωπότητα, πόσους σωτήρες ακόμη θα αποδεχτούμε πριν αφουγκραστούμε τους λόγους των Στοχαστών, βυθιστούμε στη σκέψη και την καρδιά μας και πούμε στον εαυτό μας……………

Ν’ αγαπάς την ευθύνη, να λες: «Εγώ, εγώ μοναχός μου θα σώσω τον κόσμο. Αν χαθεί, εγώ θα φταίω» (Ν. Καζαντζάκης).