«φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»

Σαν ένας κύκλος εργασίας ολοκληρώνεται, ο άνθρωπος που αναμετριέται με τον εαυτό του, «που παλεύει μέσα του», όπως μας περιγράφει ο Καζαντζάκης στην Ασκητική, αποζητά έναν  «τόπο» να ξαποστάσει. Να ησυχάσει ο νους, να καταλαγιάσει η καρδιά και να διερωτηθεί. Τι έκαμα, τι αμέλησα, ποιον πλήγωσα ή αδίκησα, πότε δεν στάθηκα με αντρειοσύνη στον εχθρό εαυτό μου… και ύστερα… να ευχαριστήσει και να γιορτάσει και τις στιγμές που «πολέμησε» και τον θερισμό των καρπών του μόχθου του. Να ατενίσει ψηλά, να απλώσει το βλέμμα γύρω, να κοιτάξει μέσα του, να ευχαριστήσει όλη τη δημιουργία και να αναζητήσει τη σοφία της για να την κάνει προικιό, για τον επόμενο γύρω των μαχών του.

Από τα βάθη των αιώνων ο Ηράκλειτος μάς έχει κληροδοτήσει βασικές αρχές για να κατανοήσουμε τη σοφία της φύσης που μας περιβάλλει, τη σοφία που λανθάνει μέσα μας, «φύσις κρύπτεσθαι φιλεί», και που εκπτύσσεται όταν επιλέξουμε να την αναζητήσουμε.

Όλα στη φύση μεταβάλλονται, τίποτα δεν παραμένει στάσιμο. Κάθε μεταβολή είναι αποτέλεσμα σύγκρουσης, αναμέτρησης δύο αντίθετων δυνάμεων. Καλό-κακό, κίνηση-στάση, γνώση-άγνοια, μίσος-αγάπη… Όλη η διαδικασία της μεταβολής διέπεται από καθολική τάξη και αρμονία, το λόγο, και η δημιουργική σύγκρουση έχει σκοπό να ενώσει τα αντίθετα και να αποκαταστήσει την τάξη και την αρμονία.

Κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει την εσωτερική τάξη, τον λόγο που είναι κοινός για όλους, αλλά οι περισσότεροι ζουν σαν να διαθέτουν ατομικό νου. Για να είναι στην προοπτική ο άνθρωπος να κατανοήσει την εσωτερική τάξη που διέπει τον κόσμο, τον λόγο, πρέπει πρώτα να στραφεί μέσα του, να γνωρίσει τον εαυτό του. Να αναγνωρίσει πως η αλήθεια δεν υπάρχει στην ατομική λογική και να στρέψει την προσωπική αντίληψη στην καθολική αλήθεια, στον κοινό λόγο. «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν» (ερευνώ τον εαυτό μου), συνεχίζει ο Ηράκλειτος, για να μπορέσω να κατανοήσω τη φύση μου – τη φύση που έχει σκοπό την αληθινή ευημερία μου.

Ο Immanuel Kant υποστήριζε πως δεν γνωρίζουμε τα πράγματα «όπως είναι καθαυτά», αλλά όπως αυτά εμφανίζονται μέσα από τις μορφές της ανθρώπινης αντίληψης. Ο ανθρώπινος νους οργανώνει τα δεδομένα των αισθήσεων μέσω των προσωπικών του εννοιών, με αποτέλεσμα να γνωρίζουμε τα πράγματα όπως εμφανίζονται και όχι όπως είναι καθαυτά είναι. Η κριτική ικανότητα είναι εκείνη που, συνοδεύοντας τον υγιή νου, τον συνδέει με τις θεμελιώδεις καθολικές αρχές της φύσης.

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο τεχνολογικός πολιτισμός προσπαθεί να αποκαλύψει ό,τι η φύση κρύβει, προσφέροντας αφθονία υλικών αγαθών και μέσων, δυνατότητες γνώσης και επικοινωνίας, υπηρεσίες, σωτήρες, διευκολύνσεις, όλα για τη σοφία και την ευτυχία των ανθρώπων. Ωστόσο, όσο περισσότερα αποκαλύπτονται τόσο περισσότερα νέα ερωτήματα εμφανίζονται, οι συγκρούσεις, εξωτερικές και εσωτερικές, εντείνονται και η ανισότητα, η αδικία, η δυστυχία, η μοναξιά, η βαθιά κρίση νοήματος επιδεινώνονται.

Ο Heidegger στις διαλέξεις του για τον Ηράκλειτο συνδέει την τεχνολογία με ένα τρόπο αποκάλυψης που τείνει να εξαφανίσει άλλους τρόπους με τους οποίους αποκαλύπτεται η αλήθεια. Η τεχνολογική σκέψη περιορίζει την πραγματικότητα, ως κάτι μετρήσιμο και εκμεταλλεύσιμο. Ο τρόπος αποκάλυψης της πραγματικότητας της φύσης, όπως ο Ηράκλειτος αναφέρει, χάνεται.

Ο Αριστοτέλης δε στα «Μετά Φυσικά» αναφέρει πως, η αλήθεια δεν παρουσιάζεται ως κάτι που αποκαλύπτεται εξωτερικά στον άνθρωπο, αλλά είναι αποτέλεσμα συλλογισμού και ορθολογικής κατανόησης. Ο τρόπος να ξεκινήσουμε από ό,τι είναι πιο γνωστό σε εμάς προς ό,τι είναι πιο γνωστό στη φύση. Από την αντίληψη στην καθολική αλήθεια.

Αυτός ο τρόπος μας απελευθερώνει από τα «πάθη» που κουβαλάμε. «Δεσμώτες» της άγνοιάς μας που γέννησε εμπειρίες φόβου, ενοχής, θυμού, έλλειψη ψυχικού σθένους, αποξένωσης. Ο Πλάτων στον Τίμαιο αναφέρει πως είναι μέρος της δημιουργίας η άγνοια και ο φόβος μας και ο Αγαθός δημιουργός, επιτρέπει την άγνοια και τα «πάθη» που γεννά. Μας έχει δώσει όμως τη δυνατότητα να περάσουμε μέσα από αυτά τα πάθη για να είμαστε στην προοπτική να γνωρίσουμε τη φύση μας και κατ’ επέκταση την αγαθότητά του και στην προοπτική της εμπειρίας της αληθινής ευημερίας.

Ο Απόστολος Παύλος στην προς Ρωμαίους Επιστολή αναφέρει: «πως ακόμη και τα δεινά μπορούν να μεταστραφούν σε καλό μέσα στο σχέδιο του θεού».

Οι φίλοι της Στέγης, μικροί και μεγάλοι, που έχουν ήδη επιλέξει να στραφούν στη γνώση και κατανόηση του εαυτού, επιλέγουν και τον «τόπο».

Ξεκινούν πεζοπορία από τη Μυρτιά, τη γενέτειρα του Καζαντζάκη, και κατηφορίζουν προς το Αστρακιανό φαράγγι. Η λαγκαδιά στολισμένη με τα λούλουδα της άνοιξης ακόμη, και το χώμα νοτισμένο από την υγρασία της χειμωνιάτικης βροχής. Στη σειρά οι οδοιπόροι, υφαίνοντας αόρατους δεσμούς με τη φύση, σε λιγότερο από μια ώρα πεζοπορίας ανακαλύπτουν την είσοδο του φαραγγιού για το Νεραιδόσπηλιο. Πριν προλάβεις να θαυμάσεις το τοπίο και τις λαξευμένες στο βράχο Νεράιδες, καθώς κατεβαίνεις, αποκαλύπτεται κάτω η λίμνη. Η πηγή που τροφοδοτούσε τον οικισμό με νερό σε παλαιότερους χρόνους. Έκθαμβος μένεις από την ομορφιά της φύσης, τα κελαϊδίσματα των πουλιών που μαζί με τον ήχο από το νερό που τρέχει σαν συμφωνική ορχήστρα διεγείρουν τις αισθήσεις.

Έχει ιστορία τούτο το Νεραιδόσπηλιο, πέρα από το μύθο με τις Νεράιδες. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Paul Faure διεξήγαγε έρευνες και μελέτησε τη δεκαετία του 1950 τα κρητικά σπήλαια και αναφέρει για το Νεραιδόσπηλιο ως πιθανό ιερό της Αθηνάς Τριτογένειας. Η προσωνυμία Τριτογένεια της Αθηνάς απαντάται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου. Στην Θεογονία (στ. 924-929) ο Ησίοδος απαριθμεί τις θεές στη γενεαλογία τους και αναφέρεται στην Τριτογένεια Αθηνά. Στην Θεογονία (στ. 930-933), επίσης, ο Τρίτων εμφανίζεται ως θεός των υδάτων. Η Αθηνά-γνώση κατά τη Μυθολογία γεννήθηκε από τον Τρίτωνα… Αναμνησθήκαμε πως ο Ησίοδος στη Θεογονία αναφέρει πως ο νους είναι στα ύδατα – συναισθήματα εγκλωβισμένος… Τρέχει ο νους, καλπάζει και φαντάζεται πως, αν είναι τούτα τα μυθολογήματα αληθινά, σημαίνει πως οι σκέψεις και οι πεποιθήσεις μας είναι αμετακίνητες και παγιωμένες γιατί είναι στην ομηρία των συναισθημάτων μας. Η μεταστροφή των σκέψεών μας εμποδίζεται από τα συναισθήματά μας… Ο Θαμούς, Βασιλιάς των Θηβών της Αιγύπτου, όπως λέει ο Σωκράτης στον διάλογο Φαίδρο του Πλάτωνα, ισχυριζόταν πως η αληθινή γνώση είναι εσωτερική κατανόηση που γεννιέται μέσα στον άνθρωπο. «φύσις κρύπτεσθαι φιλεί».